| |
 Στρες – πως το αναγνωρίζετε 
Ο όρος στρες καθιερώθηκε για πρώτη φορά το 1936 από τον καναδό καθηγητή ιατρικής Prof. Hans Selye, που γεννήθηκε στη Βιέννη. Η λέξη στρές μεταφράζεται πίεση και προέρχεται κανονικά από την έρευνα υλικών. Στον τομέα αυτό εννοούσαν με την συγκεκριμένη λέξη τάση με την έννοια της πίεσης που ασκείται σε ένα υλικό. Ετσι, σε ότι αφορά στο σώμα μας, μπορούμε επίσης να μιλάμε για μια πίεση, που άλλοτε περισσότερο άλλοτε λιγότερο μας ταλαιπορεί.
Αν η πίεση αυτή πραγματικά μας βλάπτει εξαρτάται από δύο παράγοντες:
1) Πόσω μεγάλη είναι η πίεση;
2) Πόσω καλά μπορεί το σώμα να χειρίζεται τη πίεση αυτή;
Το να είμαστε πιεσμένοι είναι το αποτέλεσμα της δικής μας αξιολόγησης
Το μοντέλο του στρες του Richard Lazarus (1974) έχει σαν βασική προυπόθεση, ότι το στρες συσχετίζεται στενά με την αξιολόγηση. Στο πρώτο βήμα αξιολογούμε, αν μία νέα κατάσταση παριστάνει μία απειλή και αν μπορούμε να την αντιμετωπίσουμε με τους υπάρχοντες πόρους μας. Αυτό που είμαστε σε θέση να μετράμε και αντιλαμβάνουμε είναι λιγότερο το ίδιο το στρες αλλά περισσότερο η αντίδραση του σώματός μας σε αυτό. Με απλά λογία, το σώμα μας αντιδρά στο στρες όταν αξιολογούμε τις απαιτήσεις που απευθύνονται σε μας ως υπερβολικές απαιτήσεις. Η γερμανική παροιμία: «Δεν έχουμε στρες αλλά τον δημιουργούμε μόνοι μας» εδώ κατά κάποιο τρόπο επιβεβαιώνεται. Ο Lazarus ξεχώριζε δύο μορφές του στρες, το καλό στρες, τον οποίο θεωρούμε πρόκλιση (Eustress) και τον κακό στρες που μας βάζει μπροστά από υποτιθέμενα αξεπέραστα εμπόδια (Distress). Αυτή η διάκριση γίνεται ακόμα και σήμερα.
Εικ.1: Δημιουργία του στρες κατά Lazarus (1974)
Οι παράγοντες του στρες είναι ποικίλοι
Εκτός από την εγκυμοσύνη, τις καταστροφές, τον πόλεμο, τον χωρισμό, τη κρίση τραπεζών, τους φόβους ύπαρξης ή τον θάνατο κοντινών συγγενών είναι και οι καθημερινές καταστάσεις, στις οπόιες το σώμα μας αντιδρά με στρες. Η επιθετική συμπεριφορά κατά την οδήγηση, τα μποτηλιαρίσματα, η ανικανοποίηση στο επάγγελμα ή οι τσακωμοί στην οικογένεια γίνονται χρόνιο στρες για τους πάσχοντες. Συχνά πέφτουμε από την μία κατάσταση στρες στην επόμενη και δεν δίνουμε στο σώμα μας αρκετό χρόνο για να αντιμετωπίσει το στρες (Coping). Όταν οι απαιτήσεις των συναδέλφων ή προϊσταμένων στη δουλειά είναι τόσο υψηλές που δεν επαρκεί η ημέρα δώδεκα εργασίμων ορών να ανταποκριθούμε σε όλες αυτές τις απαιτήσεις, το σώμα μας θα βρεθεί μόνο από αυτό σε μόνιμη ένταση. Τότε το στρες βρίσκει γόνιμο έδαφος και το σώμα εκπέμπει σήμα συναγερμού. (γραμματείς)
Όταν υπάρχει στρες το σώμα μας εκπέμπει σήμα συναγερμού
Αυτά τα σήματα συναγερμού ήταν από άποψη ιστορίας ανάπτυξης απαραίτητα για την επιβίωση, διότι μόνο έτσι μπορούσε ο άνθρωπος σε καταστάσεις ανάγκης να κινητοποιεί όλα τις εφεδρικές δυνάμεις του. Σίγουρα ο καθένας από εμάς έχει βιώσει την αίσθηση του στρες: Καθόμαστε το πρωϊ ξεκούραστοι και χαλαροί στο αυτοκίνητο για να παρουσιάσουμε σε σημαντικούς πελάτες ένα πρόγραμμα. Η σιγουριά, ότι είμαστε καλά στο χρόνο, μας κάνει να οδηγούμε χαλαρά. Μια ξαφνική χιονόπτωση κάνει τους δρόμους σχεδόν αξεπέραστους και ένα μποτηλιάρισμα πολλών χιλιομέτρων μας βγάζει συνεχώς έξω από το χρόνο. Θυμούμαστε ότι έχουμε ξεχάσει σημαντικά έγγραφα. «Τι να κάμω τώρα; Τι θα γίνει άμα αργήσω;» είναι οι ερωτήσεις που μας έρχονται στο μυαλό. Αμέσως αυξάνεται η συχνότητα της καρδιάς και η πίεση και αρχίζουμε να υδρώνουμε. Ο διεγκέφαλος ενεργοποιεί ακούσια την απελευθέρωση ορμονών του στρες και το νευρικό μας σύστημα θέτει τα ζωτικά μας όργανα σε κατάσταση καταπόνησης.
 Το μόνημο στρες μας αρρωσταίνει
Μας αρρωσταίνει, όταν μαλώνουμε μία φορά με τον σύντροφό μας ή όταν αργήσουμε μία φορά σε ένα ραντεβού; Σίγουρα όχι, γιατί είναι πιο πολύ η συσσώρευση τέτοιων παραγόντων που μας βλάπτουν. Το σώμα μας βρίσκεται συνεχώς σε κατάσταση συναγερμού και απελευθερώνει τις ορμόνες του στρες. Ακόμα όταν έχουμε σχολάσει είμαστε ακόμα ξεσηκωμένοι, εκνευρισμένοι και χωρίς διάθεση. Οι συνέπειες είναι τόσο ποικίκλες ώσω βαριές. Το μόνιμο στρες οδηγεί στο σύνδρομο Burn-Out (σύνδρομο ολοκληρωτικής εξάντλησης) και κατάθλιψη, αυξάνει τον κίνδυνο λοιμώξεων και αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες κινδύνου για παθήσεις της καρδιάς και του κυκλοφοριακού. Όπως κατάφερε να δείξει μία σουηδική ομάδα ερευνητών σε δείγμα περισσότερων από 13.000 ανθρώπων, το μόνημο ψυχικό στρες οδηγεί ανεξάρτητα από άλλους παράγοντες κινδύνου, όπως η προδιάθεση και η υψηλή πίεση, σε ασθένειες του καρδιοαγγειακού συστήματος (Ohlin B, Nilsson PM, Nilsson JA, Berglund G. Chronic psychosocial stress predicts long-term cardiovascular morbidity and mortality in middle-aged men. Eur Heart J. 2004 May, 25(10):867-73).
Η μέτρηση του στρες στην καρδιά
Η καρδιά μας δεν υποφέρει απλώς από στρες αλλά μας το δείχνει επίσης. Δυστυχώς το στρες της καρδιάς δεν το νοιώθουμε απαραιτήτως υπό την μορφή πόνου ή άλλων αισθητών συμπτωμάτων, αλλά ανακαλύπτεται μόνο μετά από προσεκτική εξέταση από τον ιατρό. Μια ανάλυση του ρυθμού των χτυπών με ακρίβεια χιλιοστών του δευτερολέπτου μας δίνει πληροφορίες για την μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (HRV).Όπως δείχνει η απεικόνιση, η μεταβλητότητα των χτύπων της καρδιάς αντανακλά την επίκαιρη εσωτερική ισορροπία. Μία υγειή και χωρίς προβλήματα καρδιά αλλάζει συνεχώς την συχνότητα και προσαρμόζεται έτσι σε εσωτερικές διακυμάνσεις όπως π.χ. της αρτηριακής πίεσης και της αναπνοής καθώς και σε εξωτερικά ερεθίσματα όπως για παράδειγμα την θερμοκρασία ή τους θορύβους. Όταν κουραζόμαστε σωματικά και ψυχικά, η φυτική μας ισορροπία αλλάζει από ξεκούραση σε καταπόνηση και η μεταβλητότητα του ρυθμού μειώνεται. Όπως δείχουν πολυάριθμες επιστημονικές μελέτες για την HRV, το μόνημο στρες οδηγεί σε συνεχή μείωση των διακυμάνσεων του καρδιακού μας ρυθμού και μπορεί έτσι να μετρηθεί. Η μέτρηση και αξιολόγηση της HRV από τον ιατρό βοηθάει στην έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση, πριν η καρδιά παθαίνει ζημιά από αυτό.
Οι διακυμάνσεις στο καρδιακό ρυθμό δείχνουν την επίκαιρη καταπόνηση από στρες.
Η μέτρηση του στρες στην πράξη
Υπάρχουν διάφορα συστήματα, με τα οποία είναι δυνατή η μέτρηση της μεταβλητότητας καρδιακού ρυθμού (HRV). Για παράδειγμα υπάρχουν για αθλητές από την εταιρεία Polar καρδιοσυχνόμετρα, που λαμβάνουν υπόψη την επίκαιρη καταπόνηση από στρες. Καρδιοσυχνόμετρα με τεχνολογία OwnZoneÒ υπολογίζουν με κάθε ενότητα προπόνησης εκ νέου τον επιθυμητό σφιγμό και συγκρίνουν με τον επίκαιρο σφιγμό. Οταν η HRV είναι μειωμένη, τότε ο αθλητής βλέπει στον μετρητή του, ότι τα όρια προπόνησης είναι ανάλογα χαμηλότερα για να μπορεί να αποφευχθεί η υπερβολική καταπόνηση.
 Για την ολοκληρωμένη μέτρηση του στρες από τον ιατρό υπάρχει στη Ρωσία από το 2001 ένα σύστημα με το όνομα KARDiVAR. Κατά την διεξαγωγή του καρδιογραφήματος, ο ιατρός μετρά παράλληλα τις τιμές του στρες. Μετά την εξέταση ο ασθενής λαμβάνει ένα έγχρωμο πορτρέτο της καρδιάς και μπορεί να δει μόνος του αν υπάρχουν αποκλίσεις στο καρδιογράφημά του και αν η καρδιά του καταπονείται από στρες (βλ. εικόνα). Το πορτραίτο καρδιάς δείχνει ένα φυσιολογικό καρδιογράφημα μιάς καρδιάς που δεν καταπονείται από στρες. Κόκκινα και κίτρινα χρώματα σήμανσης στο πορτραίτο δείχνουν ότι η καταπόνηση από στρες είναι πολύ μεγάλη και ότι επιπλέον το καρδιογράφημα εμφανίζει σημαντικές αποκλίσεις. Αρχικά η μέθοδος εφαρμοζόταν στη διαστημική ιατρική κατά των πρώτων ταξειδιών του ανθρώπου στο διάστημα. Εχοντας μόνο ελάχιστη ροή δεδομένων, η μέγιστη δυνατή λήψη πληροφοριών από το διάστημα για τις λειτουργίες του σώματος ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Όπως είναι γνωστό, κατά την διάρκεια του ταξειδιού του Jurij Gagarin μετεδίδοντο μόνο το ηλεκτροκαρδιογράφημα και τα στοιχεία για την αναπνοή του στη γη. Για το λόγο αυτό αποφασίστηκε να αποκομίζεται από την καταγραφή του σφιγμού η μέγιστη ποσότητα πληροφοριών. Αυτό κατέστη δυνατόν με την μελέτη της συχνότητας μεταβολών των διαστημάτων R-R στο ηλεκτροκαρδιογράφημα, που αντιστοιχεί στην ανάλυση HRV.
Ελάχιστη καταπόνηση και υψηλή καταπόνηση από στρες σε αντιπαράθεση.
Στη Γερμανία, η εξέταση μέσω ηλεκτροκαρδιογραφήματος από τη 1η Ιανουαρίο 2009 δεν καλύπτεται πλέον από τα δημόσια ταμεία υγείας.
|
